Zadośćuczynienie a odszkodowanie – jakie są najważniejsze różnice?

W polskim prawie istnieją dwie podstawowe formy rekompensaty szkód: odszkodowanie oraz zadośćuczynienie. Pojęcia te bywają potocznie używane zamiennie. Prowadzi to często do nieporozumień. Choć obie formy świadczeń mają ten sam cel, to jest rekompensatę dla poszkodowanego. Terminy te nie są jednak w tożsame. Co ciekawe, często w związku z jednym zdarzeniem poszkodowany może domagać się jednocześnie odszkodowania, jak i zadośćuczynienia. W szczególności jeżeli w danej sytuacji wystąpiły oba rodzaje szkody.

Odszkodowanie wypłacane jest za strat o charakterze finansowym (majątkowym). Natomiast zadośćuczynienie wynagradza doznaną krzywdę niemajątkową (np. ból, cierpienie lub przeżytą traumę). W niniejszym artykule wyjaśniamy najważniejsze różnice między powołanymi formami rekompensaty. Wskazujemy też kiedy one przysługują oraz od czego zależy ich wysokość.

Spis treści

1. Odszkodowanie – co to jest?
2. Szkody na mieniu
3. Szkody na osobie
4. Od czego zależy wysokość odszkodowania?
5. Czym jest zadośćuczynienie?
6. Od czego zależy wysokość zadośćuczynienia?
7. Od kogo domagać się rekompensaty?
8. Odszkodowanie a zadośćuczynienie – podsumowanie różnic
9. FAQ – najczęściej zadawane pytania

Odszkodowanie – co to jest?

Odszkodowanie jest świadczeniem pieniężnym mającym na celu naprawienie szkody majątkowej. Odszkodowanie zasadniczo wypłacane jest w wysokości poniesionej przez Nas straty. Celem odszkodowania jest więc uzyskanie pełnej kompensacjiszkody materialnej. Odszkodowanie obejmuje zarówno rzeczywiste straty (damnum emergens), jak i utracone potencjalne korzyści które można byłoby uzyskać, gdyby nie doszło do zdarzenia powodującego szkodę (lucrum cessans). Celem odszkodowania jest zatem przywrócenie sytuacji finansowej poszkodowanego do stanu w jakim znajdowałby się, gdyby szkoda w ogóle nie wystąpiła.

Szkody na mieniu

Odszkodowanie można uzyskać przede wszystkim za szkodę na mieniu. Szkoda ta obejmuje uszczerbek dotyczący rzeczy lub praw majątkowych osoby poszkodowanej. Obejmuje ona więc generalnie wszelkie straty o charakterze materialnym. Szkoda na mieniu może powstać na przykład na skutek zniszczenia, uszkodzenia, utraty rzeczy lub innych zdarzeń szkodzących na należącym do osoby poszkodowanej mieniu.

Szkoda na mieniu może powstać w wyniku:

• uszkodzenia pojazdu (samochodu) na skutek wypadku lub kolizji drogowej,
• spalenia domu lub mieszkania z powodu pożaru,
• zalania mieszkania spowodowanego awarią instalacji wodnej sąsiada albo powodzią,
• kradzieżą cennych przedmiotów (zagarnięcie cudzej rzeczy przez sprawcę),
• zniszczenia mienia w wyniku wandalizmu lub innego celowego działania osoby trzeciej.
• Wszystkie powyższe zdarzenia wiążą się z powstaniem konkretnej straty materialnej w mieniu, której naprawienia można dochodzić właśnie w formie odszkodowania.

Wszystkie powyższe zdarzenia wiążą się z powstaniem konkretnej straty materialnej w mieniu, której naprawienia można dochodzić właśnie w formie odszkodowania.

Szkody na osobie

Odszkodowanie można także uzyskać za szkodą na osobie w szczególności w razie uszkodzeniu ciała albo wywołania rozstroju zdrowia. Obejmuje ona wszelkie konsekwencje medyczne i życiowe jakie z takiego uszczerbku wynikają. Dla przykładu zgodnie z art. 444 §1 Kodeksu cywilnego w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody powinno objąć wszelkie wynikłe z tego powodu koszty leczenia. Do szkód na osobie zaliczamy więc nie tylko same doznane urazy ciała, ale także wydatki poniesione przez poszkodowanego na powrót do zdrowia lub negatywne skutki w wynikłe w życiu zawodowym (np. czasowa niezdolność do pracy).

Po doznaniu poważnych obrażeń poszkodowany często wymaga długotrwałego leczenia i rehabilitacji. Generuje to znaczące koszty. Tego rodzaju wydatki np. opłacenie zabiegów fizjoterapeutycznych – jak przedstawiony na powyższym zdjęciu – podlegają refundacji w ramach odszkodowania od sprawcy zdarzenia lub jego ubezpieczyciela. Celem odszkodowania jest więc pokrycie wszystkich niezbędnych kosztów powrotu do zdrowia, tak aby poszkodowany nie był nimi w ogóle obciążony finansowo.

Szkoda na osobie może powstać w wyniku:

• poważnego wypadku komunikacyjnego, w którym dana osoba doznała obrażeń ciała,
• wypadku przy pracy (np. uraz podczas obsługi maszyny) powodujący trwały lub czasowy uszczerbek na zdrowiu,
• błędu medycznego skutkujący pogorszeniem stanu zdrowia pacjenta,
• potknięcie lub upadek (np. na oblodzonym chodniku czy w sklepie) prowadzący do uszczerbku na zdrowiu,
• napadu lub pobicia, w wyniku którego poszkodowany doznał obrażeń fizycznych np. złamania kości.

Od czego zależy wysokość odszkodowania?

Wysokość odszkodowania, zgodnie z zasadą wynikająca z art. 361 Kodeksu cywilnego, ustala się w takiej kwocie, aby wyrównało ono wszelkie szkody które poniosła osoba poszkodowana – tj. zasada pełnej kompensacji szkody. Innymi słowy, odszkodowanie powinno odpowiadać wartości szkody i przywrócić sytuację majątkową poszkodowanego do stanu sprzed zdarzenia, które tą szkodę wywołało. Wyrównanie szkody obejmuje zarówno szkodę rzeczywistą, jak i utracone korzyści, a w przypadku szkody na osobie obejmuje ona wszelkie koszty spowodowane uszkodzeniem ciała lub rozstrojem zdrowia.

Kalkulacja odszkodowania opiera się przede wszystkim na przedstawionych dokumentach (np. rachunkach, fakturach, kosztorysach napraw itd.). Ustalenie szkody często wymaga także wiadomości specjalnych opinii biegłego np. rzeczoznawcy. Niekiedy ustalenie wysokości odszkodowania zależne jest również od utrwalonej praktyki i orzecznictwa sądowego.

Należy pamiętać, że im lepiej udokumentowane są poniesione przez Nas straty (rachunki, faktury, umowy, zaświadczenia o utraconych zarobkach), tym precyzyjniej można określić należną kwotę odszkodowania. Brak dokumentacji może utrudnić uzyskanie pełnej rekompensaty, dlatego ważne jest gromadzenie wszelkich dowodów szkody od razu po zdarzeniu.

Czym jest zadośćuczynienie?

Zadośćuczynienie to zaś forma rekompensaty za szkodę niemajątkową. Szkoda ta często nazywana jest krzywdą. Uszczerbek taki ma charakter niematerialny wyrażający się między innymi w cierpieniu fizycznym, a częściej psychicznym, urazie emocjonalnym, traumie, poczuciu straty lub krzywdy moralnej. Przepisy Kodeksu cywilnego przewidują przyznawanie zadośćuczynienia w określonych sytuacjach. Przede wszystkim art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że w razie uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia (czyli gdy przysługuje odszkodowanie za szkody na osobie) sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. W razie ciężkiego i trwałego uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, skutkującego niemożnością nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej, sąd może także przyznać zadośćuczynienie najbliższym członkom rodziny poszkodowanego za doznaną krzywdę (art. 446(2) k.c.). Sąd może także dla przykładu przyznać zadośćuczynienie w związku ze śmiercią poszkodowanego (art. 446 § 4 k.c.) lub w wyniku naruszenia Naszych dóbr osobistych (art. 448 § 1 k.c.).

Zadośćuczynienie pełni więc inną funkcję niż odszkodowanie. Służy ono naprawieniu szkody niematerialnej – krzywdy. Ponieważ cierpienia fizycznego czy psychicznego nie da się cofnąć, ani łatwo wycenić, zadośćuczynienie stanowi próbę pewnego wynagrodzenia za te negatywne przeżycia i ich potencjalne konsekwencje.

Od czego zależy wysokość zadośćuczynienia? 

Ustalenie wysokości zadośćuczynienia nie jest łatwym zadaniem. Wycenie podlega bowiem tutaj niematerialna krzywda osoby poszkodowanej. Orzecznictwo sądowe wypracowało jednak pewne kryteria, które ułatwiają określenie wysokości przysługującego Nam zadośćuczynienia. Najczęściej przy szacowaniu wysokości zadośćuczynienia uwzględnia się wszystkie okoliczności danego przypadku, w tym w szczególności:

• Intensywność i czas trwania krzywdy – im większy ból fizyczny i psychiczny doznała osoba poszkodowana oraz im dłużej trwały te cierpienia (np. długotrwałe leczenie, wielomiesięczna rehabilitacja, przewlekły ból) tym można żądać wyższej rekompensaty,
• Stopień uszczerbku na zdrowiu – oceniany procentowo trwały uszczerbek na zdrowiu lub kalectwo powstałe w wyniku zdarzenia. Poważne i trwałe kalectwo (np. utrata kończyny, wzroku) uzasadnia zasądzenie wyższego zadośćuczynienia niż drobny lub przejściowy uraz,
• Trwałość następstw – czy skutki wypadku są nieodwracalne, czy poszkodowany ma szansę na pełne wyzdrowienie. Trwałe następstwa (np. paraliż, trwałe blizny i oszpecenie, przewlekła choroba) przemawiają zazwyczaj za wyższą kwotą zadośćuczynienia,
• Wpływ na życie osobiste i społeczne – w jakim stopniu doznana krzywda ogranicza normalne funkcjonowanie poszkodowanego. Należy ocenić, czy poszkodowany może wrócić do dotychczasowej aktywności zawodowej, czy jest zdolny do pracy, czy może realizować swoje pasje i jak radzi sobie w życiu codziennym. Jeżeli wypadek spowodował, że poszkodowany np. nie może wykonywać wyuczonego zawodu, musi przekwalifikować się lub stał się zależny od pomocy bliskich, okoliczności te będą istotne dla wysokości zadośćuczynienia,
• Konsekwencje psychiczne – czy w wyniku zdarzenia wystąpiły u osoby poszkodowanej trwałe urazy psychiczne, takie jak zespół stresu pourazowego (PTSD), stany lękowe lub depresja. Głęboka trauma psychiczna i zaburzenia wywołane wypadkiem to elementy krzywdy, za które również należy się odpowiednia suma pieniężna tytułem zadośćuczynienia oraz
• Perspektywy na przyszłość – utrata szans na normalne życie rodzinne i zawodowe. Jeśli na skutek wypadku poszkodowany ma poczucie bezradności życiowej, utracił możliwość realizacji swoich planów (np. założenia rodziny, kontynuowania kariery sportowej) albo stał się osobą niepełnosprawną wymagającą stałej opieki, sąd uwzględni te aspekty w kwocie zadośćuczynienia.

Od kogo domagać się rekompensaty? 

Zasadniczo odpowiedzialność cywilną za szkodę ponosi jej sprawca – osoba, która wyrządziła bezpośrednio szkodę swoim działaniem lub zaniechaniem. To przeciwko niemu kierujemy Nasze roszczenia. Choć istnieją wyjątki np. za szkodę może odpowiadać w niektórych sytuacjach zwierzchnik pracowników, którzy ją wyrządzili (art. 430 k.c.), osoba obowiązana na podstawie umowy lub ustawy do nadzoru nad inna osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można (art. 427 k.c.) lub Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego (art. 417 k.c.). Oczywiście po spełnieniu przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej. Ustalenie osoby faktycznie odpowiedzialnej za szkodę nierzadko wymaga więc szerszej analizy prawnej i niejednokrotnie nie jest takie łatwe.

W praktyce często zdarza się, że osoba odpowiedzialna za szkodę posiada ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (OC). Wówczas, jeżeli polisa takiego sprawcy obejmuje rodzaj wyrządzonej szkody, możliwe jest zgłoszenie roszczenia wprost do Ubezpieczyciela – najczęstszym przykładem jest obowiązkowe OC posiadaczy pojazdów (np. samochodu).

Wówczas zakład ubezpieczeń przejmuje ciężar finansowy naprawienia szkody i wypłaca poszkodowanemu odszkodowanie lub zadośćuczynienie z polisy OC sprawcy. Ubezpieczyciel ponosi tu odpowiedzialność solidarną ze sprawcą – oznacza to m.in to, że poszkodowany może żądać zapłaty bezpośrednio od ubezpieczyciela.

Jeśli jesteś ofiarą wypadku lub innego zdarzenia w którym doznałeś szkody – materialnej bądź niematerialnej – pamiętaj, że prawo stoi po Twojej stronie. Nasza Kancelaria specjalizuje się w dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych i zadośćuczynień. Skontaktuj się z Nami, a pomożemy Ci w całym procesie uzyskania należnej Ci rekompensaty. 

Odszkodowanie a zadośćuczynienie – podsumowanie różnic

• Rodzaj szkody: Odszkodowanie dotyczy szkód majątkowych (uszkodzone mienie, utracone dochody itp.). Zadośćuczynienie natomiast rekompensuje szkody niemajątkowe (czyli krzywdy takie jak np. ból, cierpienie lub trauma).
• Funkcja i charakter świadczenia: Odszkodowanie ma charakter ściśle kompensacyjny – jego celem jest wyrównanie uszczerbku w majątku poszkodowanego. Zadośćuczynienie pełni funkcję zadośćuczynienia moralnego – ma złagodzić ból i cierpienie ofiary, dając jej pewną formę finansowego wyrównania krzywd.

Warto dodać, że obie formy rekompensaty mogą występować jednocześnie. To znaczy, w wyniku jednego zdarzenia (np. wypadku komunikacyjnego) poszkodowany może domagać się równocześnie odszkodowania – za szkody materialne (np. zniszczony samochód, koszty leczenia, utracone dochody) – oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę niemajątkową (ból, stres, trauma po wypadku). Każde z tych roszczeń ma jednak odrębne podstawy prawne i wymaga odrębnego uzasadnienia.

FAQ – najczęściej zadawane pytania 

→ Czy uprawnienie do dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia się przedawnia?

Tak. Roszczenia o odszkodowanie lub zadośćuczynienie zasadniczo się przedawniają. Oznacza to, że po upływie terminu przedawnienia ten, kto jest zobowiązany do wypłaty, będzie mógł się skutecznie uchylić od tego obowiązku, chyba że zrzekł się korzystania z zarzutu przedawnienia. Terminy przedawnienia roszczeń o odszkodowanie i zadośćuczynienie, w zależności od sytuacji, mogą być różne. Terminy te wymagają więc zawsze dokładnej analizy prawnej. Jeżeli dla przykładu szkoda została wyrządzona w wyniku czynu niedozwolonego – roszczenie ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym dowiedzieliśmy się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (nie dłużej jednak niż dziesięć lat od zdarzenia). Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, termin ten wynosi lat dwadzieścia. W razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat trzech od dowiedzenia się o szkodzie, a w przypadku małoletnich – nie wcześniej niż z upływem lat dwóch od uzyskania pełnoletności.

→ Czy oprócz odszkodowania i zadośćuczynienia przysługuje mi jakieś jeszcze inne roszczenie w stosunku do osoby odpowiedzialnej za szkodę?

Tak. W niektórych sytuacjach możesz dochodzić np. renty. Takie uprawnienie przysługuje, jeżeli utraciliśmy zdolność do pracy zarobkowej, zwiększyły się Nasze potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość (art. 444 § 2 k.c.). Renty możemy żądać także w razie śmierci osoby, na której ciążył wobec Nas ustawowy obowiązek alimentacyjny, lub od której dobrowolnie otrzymywaliśmy środki utrzymania (art. 446 § 2 k.c.).

→ Jak długo trwa proces dochodzenia roszczeń?

Czas dochodzenia odszkodowania, zadośćuczynienia lub renty zależy od skomplikowania sprawy, kompletności dowodów i ewentualnych sporów co do odpowiedzialności. Natomiast współpraca z Kancelarią może przyczynić się do przyśpieszenia uzyskania należnego roszczenia.

→ Czy mogę żądać przed sądem ustalenia odpowiedzialności za szkodę od osoby odpowiedzialnej na przyszłość?

Tak. Interes prawny w ustaleniu odpowiedzialności za ewentualną szkodę na przyszłość (na podstawie art. 189 k.p.c.) zachodzi wtedy, gdy istnieje obiektywna niepewność stanu faktycznego. Zasadniczo tylko wtedy można dochodzić ustalenia odpowiedzialności na przyszłość.

→ Czy mogę żądać przed sądem ustalenia odpowiedzialności za szkodę od osoby odpowiedzialnej na przyszłość?

Tak. Interes prawny w ustaleniu odpowiedzialności za ewentualną szkodę na przyszłość (na podstawie art. 189 k.p.c.) zachodzi wtedy, gdy istnieje obiektywna niepewność stanu faktycznego. Zasadniczo tylko wtedy można dochodzić ustalenia odpowiedzialności na przyszłość.

→ Według cen z jakiej daty ustalana jest wysokość odszkodowania?

Wysokość odszkodowania powinna być ustalona, co do zasady, według cen z daty ustalenia odszkodowania. Szczególne okoliczności mogą jednak przemawiać za przyjęciem cen istniejących w innej chwili.

→ Jakie są pułapki dochodzenia roszczeń samodzielnie od osoby odpowiedzialnej za szkodę?

Samodzielnie podejmując się sprawy, narażamy się na negatywne konsekwencje procesowe wynikające z nieznajomości procedur – np. prekluzję dowodową. Korzystając z profesjonalnego wsparcia prawnego, unikasz błędów, które mogą przesądzić o przegranej.